Төмөр дутлын цус багадалт нь хамгийн түгээмэл тохиолддог цус багадалтын нэг юм. Зарим судалгаанаас харахад БНЭУ-д жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн 80%, насанд хүрсэн эмэгтэйчүүд болон хүүхдүүдийн 40%, насанд хүрсэн эрэгтэйчүүдийн 20% төмөр дутлын цус багадалттай байсан. Хоол тэжээлийн үндэсний V судалгаагаар манай улсын 2-59 сартай хүүхдийн 26.6%, жирэмсэн эмэгтэйн 21.4% цус багадалттай, 6-59 сартай хүүхдийн 20.7%, жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн 29.6% тус тус төмөр дуталтай байсан. Эрэгтэйчүүдийн дунд цус багадалтын тархалтыг үнэлсэн бөгөөд тэдний 3% цус багадалттай, 1.1% төмөр дуталтай байжээ.

Хоол тэжээлээр орсон 3 валенттай төмөр (Fe3+) нь ходоодны хүчлийн нөлөөгөөр ионжин 2 валенттай (Fe2+) болж, 12 хуруу гэдэс, нарийн гэдэсний дээд хэсэгт шимэгддэг. Таны элэг, ясны чөмөг, цус, булчин гэх мэт хэсгүүдэд төмөр нөөцлөгдөж, шаардлагатай үед цус төлжилтөд оролцдог. Бие мах бодид төмрийн агууламж багасах үед гемоглобины нийлэгжилт буурч цус багадалт үүсдэг бол эдэд төмөр агуулсан ферментүүдийн идэвх буурч арьс, салстад өөрчлөлт илэрдэг. Төмөр дутлын цус багадалтын үед эмнэлзүйд цус багадалтын ерөнхий шинжүүд болон төмөр дутлын шинжүүд илэрдэг.

Цус багадалт:

Гемоглобин эрэгтэйд 120г/л, эмэгтэйд 110г/л-ээс багасах

Улаан эс эрэгтэйд 4 сая, эмэгтэйд 3,7 саяаас багасах тохиолдлыг цус багадалт гэж үздэг.

Шалтгаан:

1. Хоол тэжээлээр төмрийг хангалтгүй авах:

• • Байнгын цагаан хоол иддэг хүмүүс
  • Хоол тэжээлийн дутагдал

2. Төмрийн ионжилт алдагдах:

3. Төмрийн шимэгдэлт багасах:

4. Төмрийн зөөвөрлөлт саатах:

• • Ходоодны үрэвсэлт өвчнүүд
  • Ходоодны шарх
  • Ходоод бүрэн, эсвэл таллаж тайрагдах
  • Гэдэс тайрагдах
  • Гэдэсний архаг суулгалт өвчин
  • Төмрийг зөөгч трансферрин уургийн төрөлхийн дутагдал болон элэгний хүнд эмгэгүүдийн үед төмрийн зөөвөрлөлт алдагдана.

5. Бие мах бодид төмрийн хэрэгцээ ихсэх:

• • Хүүхдийн өсөлт хөгжилт хамгийн идэвхтэй явагдаж байгаа 1 нас хүртэл
  • Бэлгийн бойжилтын үед, ялангуяа охидын анхны сарын тэмдэг ирэх үед төмрийн далд дуталд өртдөг. Энэ үед хүүхдэд төмрийн хэрэгцээ хоногт насанд хүрэгчдийнхээс 0.2-0.3 мг-аар илүү шаардагддаг.
  • Жирэмслэлт, төрөлт ба хөхүүл үе (ялангуяа ойрхон олон жирэмслэх, ихэр жирэмсэн) о Биеийн тамираар идэвхтэй хичээллэх нь зарим тохиолдолд төмөр дутлын цус багадалтад хүргэж болно.

6. Төмрийн хуваарилалт алдагдах:
7. Цус алдалт:

• • Ходоод боловсруулах замаас цус алдах, шулуун гэдэсний цус алдалт
  • Умайн цус алдалт /биений юм их, олон хоног ирэх/
  • Бөөр шээсний замаас цус алдах
  • Уушгинаас цус алдах
  • Хамрын цус алдалт
  • Донор гэх мэт

Төмөр дутлын үе шат:

1. Төмрийн нөөц барагдах үе. Энэ үед бие мах бодид төмрийн нөөц буурсан ч сийвэнгийн төмөр хэвийн, цус багадалт үүсээгүй (гемоглобины түвшин хэвийн) байна.
2. Төмөр дутагдсан үеийн цус төлжилт. Энэ үе бол төмөр дутагдлын далд үе бөгөөд бие мах бодид төмрийн нөөц болон төмрийн хэмжээ буурдаг ч цус багадалт хараахан үүсээгүй (гемоглобины түвшин хэвийн) байдаг.
3. Төмөр дутлын цус багадалтын эмнэл зүй болон лабораторийн шинж илрэх үе (төмрийн нөөц, төмрийн хэмжээ буурна мөн цус багадалт үүссэн байна)

Эмнэлзүйн шинж тэмдгүүд:

Цус багадалтын хүндийн зэргээс хамаарч эмнэлзүйн шинж тэмдэг харилцан адилгүй илэрдэг. Хөнгөн зэргийн цус багадалтын үед шинж тэмдэг илрэхгүй байж болно. Харин цус багадалт хүндрэх тусам шинж тэмдгүүд тод илэрдэг.

1. Цус багадалтын ерөнхий шинжүүд

• • Арьс салст цайж, цонхийх
  • Амархан ядрах, тамирдах
  • Толгой өвдөх, толгой эргэх
  • Нүд бүрэлзэх
  • Чих шуугих
  • Зүрх дэлсэх
  • Амьсгаадах
  • Анхаарал төвлөрөл муудах
  • Хоолны дуршил буурах
  • Гар хөл мэдээ алдах, чичрэх, даарах
  • Зарим тохиолдол эрэгтэйчүүдэд бэлгийн дур, хүсэл буурч болно
  • Ачаалал авах үед дээрх шинж тэмдгүүд улам нэмэгдэх

2. Төмөр дутагдсанаас үүсэх шинжүүд

• • Булчин сулрах, арьс хуурайших
  • Өвдөг, тохой сайртах
  • Хүүхэд эмэгтэйчүүдэд шээс дусагнах
  • Үс хугарах, унах
  • Хумс хугарч, нимгэрэн, хотойж, толигор байдал нь алдагдах
  • Завж цуурах, амны салст үрэвсэх, хүчиллэг зүйл идэхэд хорсох, өвдөх
  • Хэлний хөхлөгүүд мөлийх, хэл цуурах
  • Юм залгихад горойх
  • Гаж мэдрэхүй төрөх (амт, үнэр)

Оношилгоо:

• Цусны дэлгэрэнгүй шинжилгээнд гипохромны микроцитын цус багадалт үүснэ.
• Төмөр, төмрийн нөөц багасах боловч төмөр холбох чадвар ихэсдэг тул шинжилгээ өгөх
• Цус багадалт үүсгэж байгаа шалтгааныг олох зорилгоор бусад шинжилгээг төлөвлөж болно.

Дэглэм, эмчилгээ:

• Хоол эмчилгээ (Төмрөөр баялаг хүнс хэрэглэх)
• Max, малын гэдэс дотор, загас, шар буурцаг, бууцай, дүпү, гүнждийн үр, вандуй, шош, чидун жимс, манжин, улаан лооль, хулуу, сонгино, мөөг, алим, чавга, банана, анар, лийр, тоор, үхрийн нүд, цангис, нэрс, гүзээлзгэнэ гэх мэт)
• Цус багадалтын хүндийн зэргээс хамаарч төмрийн бэлдмэлийг эмчилгээний болон урьдчилан сэргийлэх зөв тунгаар, зөв аргаар хэрэглэнэ.
• Цус багадалт үүсгэж байгаа шалтгааныг арилгах буюу эмчлэх
• Маш хүнд зэргийн цус багадалт болон хавсарсан хүнд эмгэгтэй зарим тохиолдолд ЭМС-ын 2017 оны А/03 тоот тушаалыг үндэслэн цус цусан бүтээгдэхүүн сэлбэх эмчилгээг хийж болдог

Урьдчилан сэргийлэлт:

• Төмөр дутлын цус багадалтад хүргэж болох шалтгаанууд байгаа үед
• төмрөөр баялаг хүнс тогтмол хэрэглэж байх
• Шинж тэмдэг илэрсэн үед эмчид хандаж зөвлөгөө авах
• Урьдчилан сэргийлэх шинжилгээ өгч, эмчийн зөвлөгөө авч байх Цус багадалтыг бүрэн эмчлэх шаардлагатай.

Төмрийн бэлдмэл хэрэглэх үед анхаарах зүйлс:

1. Зааврын дагуу зөв хэрэглэх
2. Харшилтай эсэхээ заавал тодруулах
3. Аль болох өлөн уухгүй байх (өлөн уух үед ходоод цочирч өвдөх магадлалтай)
4. Төмрийн бэлдмэлтэй ойрхон кальци агуулсан хүнс, эм хэрэглэхгүй байх
5. Ус, шүүсээр сайтар даруулж уух
6. Төмрийн бэлдмэл уух үед өтгөн хар гарч болно.
7. Эмчилгээг цус багадалт засарч, төмрийн нөөц сэргэх хүртэл хэдэн долоо хоногоос 3 cap хүртэл, зарим тохиолдолд түүнээс ч удаан үргэлжлүүлж болно.

Эх сурвалж: Emch App