Ханиалгах нь амьсгалын замыг чөлөөлөхөд чиглэсэн рефлекс юм.

Илүүдэл шүүрэл болон гадны биетүүдийг уушгинаас цэвэрлэхийн тулд ханиалга болон мукоцилиар цэвэрлэгээ хавсарч ажилладаг. Ханиалга нь хүмүүсийг хэвийн аж төрөхөд бэрхшээл үүсгэж, гэр бүл, найз нөхөд, ажлын хамт олны харилцааг хөндийрүүлж байдаг.

Ханиалгыг цэртэй болон хуурай гэж ангилдаг.

Олон хүнд хуурай ханиалга илэрдэг боловч цээжинд цэр салс байгаа нь мэдрэгдэх нь цэртэй ханиалга байх магадлал өндөр тул цэртэй ханиалгын эмчилгээг хийдэг.

Ханиалгыг мөн цочмог ба архаг гэж ангилдаг.

• Цочмог ханиалга нь 3 долоо хоног хүртэл үргэлжилнэ.
• Архаг ханиалга нь 8 долоо хоногоос удаан үргэлжилдэг.
• 3-8 долоо хоног үргэлжилвэл үүнийг саарал бүс гэж үздэг ба эмчид үзүүлэх хэрэгтэй.

Ханиалганы тархалт

Монгол улсын хэмжээнд өвчлөлийн тэргүүлэх шалтгааны 3-р байранд амьсгалын замын өвчин эмгэгүүд нь орж байна. Монгол улсын хэмжээнд жилд цочмог ханиалгатай 290,500 хүн эмчид ханддаг. Цочмог ханиалга нь ихэвчлэн амьсгалын дээд замын вирусийн цочмог халдварын шалтгаантай байдаг ба амьсгалын замын өвчлөлийн 28%-ийг эзэлж байна.

Сургуулийн насны хүүхдүүдэд жилд 7-10 удаа ханиалгаар өвддөг байна. (Насанд хүрэгсэд жилд 2-5 удаа өвддөг).

АДэЗЦХ/амьсгалын дээд замын цочмог ханиалга/ нь улирлын хамааралтай бөгөөд өвлийн улиралд хамгийн элбэг тохиолддог.

Ханиалга үүсэх шалтгаан:

Ханиалга үүсэхэд таван-хэсгийн рефлекс оролцдог. Рецепторууд нь залгиур, төвөнх, цагаан мөгөөрсөн хоолой, гуурсан хоолойн салаануудад үндсэндээ байрладаг ба механик, цочроогч бодис эсвэл дулааны цочролуудад сэдээгддэг. Мэдрэлийн дохио нь тэнэгч мэдрэл болон төвөнхийн дээд мэдрэлүүдээр тархины багана хэсэгт очиж боловсруулагдан, буцаад тэнэгч мэдрэл болон нугасны мэдрэлүүдээр өрц, цээжний хана, хэвлийн булчинд очдог. Эдгээр булчингууд нь агшин, төвөнхийн утгуур мөгөөрс гэнэт нээгдсэнээр ханиалга үүсдэг.

Ялган оношилгоо

Нэгдүгээр шатлалын эмнэлэгт үзүүлж буй бүх насныхны цочмог ханиалгын голлох шалтгаан нь амьсгалын дээд замын вирусийн цочмог халдвар байдаг. Дахилтат вирусийн бронхит нь сургуулийн өмнөх нас болон бага ангийн хүүхдүүдэд тохиолддог ба энэ нь бүх насны хүүхдүүдийн дахилтат ханиалгын хамгийн гол шалтгаан юм.

Ханиалгын зонхилох шалтгаанууд

Тохиолдол	Шалтгаан
Хамгийн элбэг	Вирусийн халдвар
Элбэг	Амьсгалын дээд замын ханиалгын хамшинж (залгиурруу нус урсах, ба харшил орно), ба цочмог бронхит
Цөөн	Хөхүүл ханиад, архаг бронхит, гуурсан хоолойн багтраа, уушгины үрэвсэл, АХФС эмийн шалтгаант (даралт бууруулах)
Ховор	Зүрхний дутагдал, гуурсан хоолой тэлэгдэх эмгэг, сүрьеэ, хорт хавдар, пневмоторакс, уушгины буглаа, нокардиаз, ходоод улаан хоолойн сөөргөө өвчин

 

Вирусийн халдвар хамгийн элбэг тохиолддог хэдий ч үүнийг батлах эсвэл үгүйсгэх тодруулах асуулт асуух хэрэгтэй бөгөөд энэ нь эм зүйч тухайн хүнийг эмчид үзүүлэх хэрэгтэй эсэхийг шийдэхэд тусалдаг.

Ханиалга шинж чанарууд

Асуулт	Хамаарал
Цэрний өнгө	Салсархаг (өнгөгүй эсвэл цагаан) байх нь сөрөг нөлөө маш бага, халдвар байхгүйг илтгэнэ. Шар, ногоон эсвэл хүрэн цэр нь халдварыг илтгэнэ. Салсархаг-идээт цэр нь вирусийн халдварыг илтгэх ба эмчид заавал үзүүлэхийг шаардахгүй. Цустай цэр гэдэг нь зэвний өнгөтэй (уушгины үрэвсэл) эсвэл ягаан хольцтой (зүүн ховдлын дутмагшил) эсвэл бараан улаан (хорт хавдар) байж болно. Хааяа, өвчтөн тод улаан цустай цэртэй ханиаж болдог ба энэ нь хүчтэй ханиаснаас судас хагарсны дүнд үүсдэг. Энэ нь ноцтой биш бөгөөд эмчид заавал үзүүлэхийг шаардахгүй.
Цэрний шинж чанар	Шингэн, хөөсөрхөг байвал зүүн ховдлын дутмагшил Өтгөн, салсархаг, өнгөгүйгээс шар байвал гуурсан хоолойн багтраа Муухай, эвгүй үнэртэй цэр нь гуурсан хоолой тэлэгдэх эмгэг эсвэл архаг бронхитын үед илэрдэг
Ханиалга илрэх хугацаа	Ханиалга өглөөд ихэсч байвал амьсгалын дээд замын ханиалгын хамшинж, гуурсан хоолой тэлэгдэх эмгэг эсвэл архаг бронхит байж болно
Ханиалга үргэлжлэх хугацаа	АДэЗЦХ-ын ханиалга нь 3 долоо хоногоос удаан үргэлжилж болдог ба үүнийг вирусийн халдварын дараах ханиалга гэж нэрлэдэг. Гэвч 3 долоо хоногоос удаан үргэлжилвэл анхааралтай хандах хэрэгтэй ба ноцтой эмгэгүүд байх магадлалтай байдаг. Ханиалгыг дараах байдлаар оношилж болдог: 3 хоног үргэлжилвэл АДэЗЦХ 3 долоо хоног үргэлжилвэл цочмог эсвэл архаг бронхит 3 сар үргэлжилвэл архаг бронхит, сүрьеэ, хорт хавдар байх магадлалтай
Мөчлөгт байдал	Насанд хүрэгчдэд дахилтат ханиалга үүсч байвал архаг бронхит байдаг (ялангуяа тамхи татдаг бол) Дахилтат ханиалга илэрч буй хүүхдүүдийн гэр бүлийнхэнд экзем, гуурсан хоолойн багтраа, харшлын ринитийн өгүүлэмж байдаг эсэхийг асууна. Хэрвээ тийм бол гуурсан хоолойн багтраа байх магадлалтай тул эмчид үзүүлж, нарийн шинжилгээ хийлгэх шаардлагатай.
Өвчтөний нас	Хүүхдүүд АДэЗЦХ-аар илүүтэй өвчилдөг ч гуурсан хоолойн багтраа, хөхүүл ханиадыг тооцож үзэх хэрэгтэй. Нас ахих тутам бронхит, уушгины үрэвсэл, хорт хавдар байх магадлал нэмэгддэг
Тамхидалтын түүх	Тамхи татдаг хүмүүс архаг болон дахилтат ханиалгаар өвчлөмтгий байдаг. Цаг хугацаа өнгөрөхөд энэ нь архаг бронхит эсвэл уушгины архаг бөглөрөлтөд өвчин болдог.

 

Вирусийн цочмог ханиалгын эмнэлзүйд илрэх онцлог

Вирусийн шалтгаант ханиалга нь гэнэт ханиалгаж эхэлдэг ба халууралт хамт илэрдэг. Цэр ялгарах нь бага ба зовуурь оройд нэмэгддэг. Ханиадны зовууриуд олонтоо илэрдэг: тэдгээр нь 7-10 хоног үргэлжилдэг. 14 хоногоос удаан үргэлжлэх нь вирусийн халдварын дараах ханиалга байх магадлалтай ч хоёрдогч бактерийн халдвар дагалдаж үүссэн байж болно. Гэвч үүнийг цэрний шинжилгээ өгөхгүйгээр батлахад бэрх байдаг.

 

ХАНИАЛГЫГ ЭМЧЛЭХ ЖОРГҮЙ ЭМҮҮД

Ханиалгыг эмчлэхийг эмч нар тэр бүр зорьдоггүй ч энэ нь тухайн хүний амьдралын чанарыг муудуулж, ханиалгаж буй хүүхдийн эцэг эхийг сэтгэл түгшихэд хүргэдэг. Өөртөө анхаарал тавьж буй хүмүүс ханиадны олон төрлийн эмийн сонголттой нүүр тулгардаг.

Энэ тохиолдолд эм зүйч тухайн хүнд хамгийн сайн тохирох эмийг сонгох ёстой болдог.

Цэр ховхлох эмүүд

Гвайфенезин нь үр дүн бүхий цэр ховхлох, ханиалга намдаах найрлага юм.

Ханиалга намдаах эмүүд

Цочмог хуурай ханиалгын эмчилгээнд ханиалга намдаах эмүүд хязгаарлагдмал үүрэгтэй бөгөөд хангалттай шингэн уухыг зөвлөх, зовуурь аажим арилахыг сануулах хэрэгтэй. Хэрвээ эм хэрэглэх бол идэвхтэй найрлагыг харах ёстой ба гаж нөлөө бага эмийг сонгох хэрэгтэй.

Энэ зорилгоор эхний сонголтонд декстрометорфанийг сонгоно. Хоёрдугаар эгнээний эмэнд кодейн багтдаг.

Харшлын эсрэг эмүүдийг толгой дараалж хэрэглэхийг зөвлөхгүй ба нойрсуулах үйлчлэлтэй харшлын эмүүдийг ханиалгын шалтгаант шөнийн нойр алдагдлыг засах зорилгоор хэрэглэж болно.

Цочрол багасгах нөлөөтэй Симпл Линктус зэрэг эм нь залгиур хоолойд бүрхүүл үүсгэснээр амьсгалын зам цочрох, үрэвсэл үүсэхээс сэргийлдэг байна.

ХҮҮХДЭД ХЭРЭГЛЭХ ХАНИАДНЫ ЭМ

Үр дүн ба сөрөг нөлөөний мэдээллээс үндэслэн 6-аас доош насны хүүхдүүдэд ханиад, томууны хавсарсан эмүүдийг хэрэглэхгүй байхыг зөвлөдөг байна. Тэдгээрийг 6-12 насны хүүхдэд эм зүйч эсвэл эмчийн заавраар, 5 хоногоос илүүгүй хугацаанд хэрэглэж болно.

 

Практикийн жор бичилт: Ханиалганы эмний хураангуй

Эмийн нэр	Хүүхдэд хэрэглэх	Илрэх гаж нөлөө	Тэмдэглэгдсэн эм хоорондын харилцан үйлчлэл	Эмийг зөвлөхөд анхаарах  шаардлагатай эмгэгүүд	Жирэмсэн, хөхүүл үе
Цэр ховхлох Гвайфенезин	>6 нас	Үгүй	Үгүй	Үгүй	Болно
Ханиалга намдаах Декстрометорфан	>6 нас	Тайвшруулах нөлөө илэрч болно	Алкохол, опиоид өвдөлт намдаах эм, сэтгэл түгшилтийн эсрэг эм, нойрны эм, сэтгэл гутралын эмтэй хамт хэрэглэх үед тайвшруулах нөлөө ихэсдэг	Гуурсан хоолойн багтраа	Жирэмсэн үе- 3-р триместерт цээрлэнэ. Хөхөөр хооллуулж буй үед богино хугацаанд хэрэглэж болно. Нойрмоглол үүсгэх, хүүхэд хөхөндөө цадахгүй болж болно.
Харшлын эсрэг эм Хлорфенамин*	>2 нас	Төв мэдрэлийн тогтолцоог дарангуйлах, тайвшруулах, нойрмоглох, өтгөн хатах	Алкохол, опиоид өвдөлт намдаах эм, сэтгэл түгшилтийн эсрэг эм, нойрны эм, сэтгэл гутралын эмтэй хамт хэрэглэх үед тайвшруулах нөлөө ихэсдэг	Глауком, түрүү булчирхайн томрол	Жирэмсэн үе- хэрэглэж болох эсэх нь тогтоогдоогүй. Хөхөөр хооллуулж буй үед сүүгээр эм ялгардаг тул хэрэглэх тохиолдолд болгоомжилно. Цусан дахь пролактины хэмжээг түр зуур бууруулж болно.
Цочрол багасгах Симпл Линктус	>1сар	Үгүй	Үгүй	Үгүй	Болно

*Зарим эмийн найрлагад орсон байдаг (жишээ нь, Терафлю, Тайлол хот, Проколд г.м)

 

ЦЭР ХОВХЛОХ ЭМҮҮД

Гвайфенезин

Ихэнх эмийн үйлдвэрүүд ханиалганы эмэндээ (жишээ нь Паратусин ПЕ, Стоп колд г.м) гвайфенезинийг оруулсан байдаг,

6-12 насны хүүхэд 100мг, өдөрт 4 удаа уух хэрэгтэй байдаг бол насанд хүрэгчдэд үр дүн өгөх тун нь 200мг, өдөрт 4 удаа байдаг. Зарим бүтээгдэхүүнүүд бага тунтай байдаг ба нэг дор хэрэглэх тоо нь олон байдаг тул 1-2 хоног болоод дуусч болдог. Тиймээс гвайфенезин агуулсан эмийг сонгохдоо шошгон дээрх эмийн тунг шалгаж байх хэрэгтэй. Гвайфенезинд суурилсан эмүүдийг хэрэглэхэд болгоомжлох зүйл байдаггүй ба гаж нөлөө илэрдэггүй. Мөн эмнэлзүйд мэдэгдэхүйц эмийн харилцан үйлчлэлд ордоггүй учраас жортой эмүүдтэй хамт хэрэглэхэд аюулгүй юм.

ХАНИАЛГА НАМДААХ ЭМҮҮД

Декстрометорфан нь опийн уламжлалын бэлдмэл юм. Энэ нь жортой болон жоргүй эмүүдтэй харилцан үйлчлэлд ордог, ялангуяа цус тархины хориг нэвтэрдэг эмүүдтэй. Үүний хавсарсан нөлөөний дүнд тайвшруулах нөлөө нэмэгдэж болдгийг өвчтөнд сануулах хэрэгтэй, гэвч богино хугацаанд хэрэглэдэг тул тунг тохируулах шаардлагагүй.

Ханиалга намдаах эмийг гуурсан хоолойн багтраатай хүнд өгөхгүй байхад анхаарах хэрэгтэй, учир нь энэ нь онолын хувьд амьсгал дарангуйлах нөлөө үзүүлж болно. Практикт гэвч энэ нь маш ховор ажиглагддаг. Хэрвээ ханиалга намдаах эмүүдийг хэрэглэх нь тохиромжгүй бол (жишээ нь жирэмсний хожуу үе, хүүхдүүд) цочрол багасгах эмийг зөвлөж болно.

Декстрометорфан

Декстрометорфанийг 6-аас дээш насныханд хэрэглэнэ. Тохирох тунгаар 6 цагийн зайтай уудаг. (Жишээ нь Миксафлу, Тайлол колд, Далерон колд 3)

Харшлын эсрэг бэлдмэл

Хуурай ханиалгын үед толгой дараалан харшлын эм хэрэглэхийг зөвлөдөггүй. Гэвч харшлын эмийн тайвшруулах нөлөөг хааяа ашиглан ханиалгатай холбоотой шөнийн нойр алдагдлыг засаж болдог.

Ханиалганы эмүүдэд ордог харшлын эсрэг эмүүд нь нэгдүгээр үеийн эмүүд байдаг ба тайвшруулах нөлөө үзүүлдэг байна. Тэдгээр нь мускарины эсрэг гаж нөлөө үзүүлж болдог тул ам хатах, өтгөн хаталт үүсгэж болдог. Тиймээс глауком, түрүү булчирхайн томролтой хүмүүст хэрэглэхгүй байхыг хичээх хэрэгтэй. Учир нь энэ нь нүдний дотоод даралтыг нэмэгдүүлэх, шээс хаагдахад нөлөөлж болно.

Цочрол багасгах эм

Симпл Линктус нь эрсдэлт бүлгийнхэн буюу өндөр настан, жирэмсэн эмэгтэйчүүд, бага насны хүүхэд, мөн олон төрлийн эм хэрэглэж буй хүмүүст альтернатив сонголт болгож хэрэглэхэд аюулгүй бэлдмэл юм. Уг эмийг ханиадны хавсарсан эм авахаас татгалзаж буй хүмүүс хэрэглэхэд тохиромжтой. Үүнийг өдөрт гурав эсвэл дөрвөн удаа уудаг.