Нойргүйдэл, шалтгаан, зөвлөмж
Нойр нь хүний амдралын чухал хэрэгцээний нэг юм.
20-45 насны хүн хоногт дунджаар 7-гоос 8 цаг унтаж амрахад бие сэтгэлийн таашаал авч, өдөр тутмын ажлаа хийх эрч хүчийг олж авдаг. Гэвч хүн амын 10% нь хоногт 5 цагаас бага унтаж амрахад хэвийн байдаг.
Мөн нас ахихын хэрээр нойрны хэрэгцээ буурч, 70-с дээш насныхан 6 цаг унтах нь элбэг тохиолддог. Тухайн хүний сэтгэл санааны байдал, бие эрхтэний өвчин, орчны сөрөг нөлөө зэрэг олон хүчин зүйлийн улмаас хүний нойр өөрчлөгдөхөд хүрдэг.
Нойр өөрчлөгдөхөд хүргэх бодитой өвчин үгүй ч сэтгэл санааны тааламжгүй байдлын улмаас нойр хямрахыг органик бус нойрны эмгэг гэнэ.
Нойргүйдлийг үргэлжлэх хугацаагаар нь
- түр зуурын (хэдэн хоног)
- богино хугацааны (3 долоо хоног хүртэл)
- архаг (3 долоо хоногоос удаан) гэж ангилдаг.
Нойргүйдэл нь олон шалтгаатай байдаг тул хүн бүр тодорхой хэмжээгээр нойргүйдэлд өртөж байсан байдаг.
Гэвч тухайн хүмүүст тулгардаг асуудал нь нийгмийн хэв журам зөрчигдөх, маргаашийн сонор сэргэг байдалд сөргөөр нөлөөлөх байдаг.
Түр зуурын эсвэл богино хугацааны нойргүйдлийг эмийн санч шийдэж болох ч архаг нойргүйдлийг эмчид илгээх хэрэгтэй байдаг учир нь суурь шалтгаантай байдаг.
Тархвар зүй:
Дунджаар насанд хүрсэн хүмүүсийн 20-40% нь хааяа нойрны хямралд ордог гэсэн байдаг ба түүний тал хувь нь илэрхий гэж үнэлдэг. Нойргүйдэл нь эмэгтэйчүүдэд эрэгтэйчүүдээс 2 дахин элбэг тохиолддог. Нойргүйдлийн 5-10% нь архаг нойргүйдэлд шилждэг гэсэн судалгаа байдаг хэдий ч архаг нойргүйдэл нь ахимаг насныханд буюу 65-с дээш насныхны 20%-д тохиолддог байна.
Шалтгаан
Нойрыг удирддаг механизм нь цогц бөгөөд бүрэн тайлбарлагдаагүй байгаа ч сэргэх болон нойрсохыг дэмжигч тогтолцоонуудын харилцан үйлдэл алдагдсанаас үүддэг. Тэдний харилцан үйлдэл нь эрүүл үед хэр сэргэг байх болон шөнийн нойрны гүн ба чанарыг тодорхойлдог. Тиймээс нойргүйдэл нь сэргэх тогтолцооны идэвхийг нэмэгдүүлдэг, нойрсох тогтолцооны идэвхийг бууруулдаг аливаа хүчин зүйлээс болж үүснэ.
Биемахбодын хүчин зүйлс:
- Зүрх судас, үе мөчний өвчин
- Вирусийн гаралтай халдварт өвчнүүд
Сэтгэлзүйн хүчин зүйлс:
- Уурлах, бухимдах
- Айдас төрөх
- Сэтгэл гутрах
- Сэтгэл түгших
- Уй гашуу тохиолдох
Амьдралын хэвшлийн хүчин зүйлс:
- Каффейн агуулсан цай, кофе уух
- Тамхи татах
- Архи уух
- Ажлын хэв маяг өөрчлөгдөх /шөнийн ээлжийн ажил/
Хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлс:
- Хэт их дуу чимээ
- Агаарын температур
Оношийн шалгуур шинж:
- Нойрны хэм өөрчлөгдөнө
- Нойргүйдлийг үүсгэж буй шалтгаантай байна
- Нойргүйдлээс өдрийн турш биед зовуурьтай, өдөр тутмын үйл ажиллагаанд бэрхшээл учирна
Ялган оношилгоо:
Ялган оношлохын тулд нойрны түүхийг нарийн асуух хэрэгтэй байдаг. Зовуурь-өвөрмөц асуулт асуух нь эмчид илгээх шаардлагатай эсэхийг шийдэхэд тусалдаг.
| Асуулт | Хамаарал |
| Унтах хэв маяг | Унтахад бэрх байгаа хүмүүст сэтгэл хөдлөлийн хямрал (ихэвчлэн түгшилт) элбэг тохиолддог; унтсан ч эрт сэрсэн ба дахин унтаж чадахгүй байх эсвэл унтаж сэрэхэд сайн амрахгүй байвал заримдаа сэтгэл гутралтай холботой байдаг |
| Өдөр тутмын ажил | Ажлын дэг журамд өөрчлөлт гарсан эсэх – шөнийн ээлжинд ажиллах, ажлын ачааллаас болж уртасгасан цагаар ажилласнаас өдрийн цагаар ядралтын байдалтай байх |
| Эрүүл мэндийн байдал | Нойргүйдэл үүсгэж болох суурь эрүүл мэндийн байдлууд: Ходоод-улаан хоолойн сөөргөө өвчин, жирэмслэлт, арьсны загатнаат эмгэгүүд, гуурсан хоолойн багтраа, Паркинсоны өвчин, өвдөлт бүхий эмгэгүүд (яс-үений үрэвсэл), гипертиреодизм (шөнөөр хөлрөх), цэвэршилтийн зовууриуд (нүүр халуу дүүгэх) ба сэтгэл гутрал |
| Ойрын хугацаанд аялсан эсэх | Цагийн бүсийн өөрчлөлт нь тухайн хувь хүний нойрны хэмнэлд нөлөөлдөг ба хэвийн нойронд орох хүртэл хэд хоног болж болно. |
| Өдрийн цагаар унтах | Ахимаг насныхан өдрийн цагаар “дуг” хийснээс оройд нойрны хэрэгцээ буурч, нойргүйдэлтэй гэж бодоход хүргэж болдог. |
Нойргүйдлийн үед 2 түлхүүр шинж чанарыг тогтоох хэрэгтэй байдаг. Тэдгээрт нойргүйдлийн төрөл ба тухайн хүнд хэрхэн нөлөөлж буй талаар мэдэх ордог.
Түр хугацааны нойргүйдэл нь олонтоо цагийн хуваарь өөрчлөгдөхтэй холбоотой илэрдэг. Жишээ нь, цагийн бүсийн өөрчлөлт эсвэл шөнийн ээлжинд ажилладаг болох, илүүдэл чимээ шуугиан, шинэ орчинд унтах (зочид буудал г.м), тохиромжгүй температуртай байх (халуун, хүйтэн) зэрэг болно.
Богино хугацааны нойргүйдэл нь ихэвчлэн цочмог стресстэй (шалгалт өгөх, гарз хохирол учрах, ажлаас халагдах, гэрлэх эсвэл нүүхээр төлөвлөж буй гэх мэт) холбоотой байдаг.
Тухайн хүн унтахынхаа өмнө юу боддог? мөн хэдэн цагт сэрдэг вэ гэдэг нь нойргүйдлийн шалтгааныг мэдэхэд чухал байдаг. Тухайн шалтгааныг тогтооход бэрх байвал нойрны тэмдэглэл (унтах болон сэрэх цаг, унтахад шаардагдсан хугацаа г.м) хөтлөх нь заримдаа тухайн хүний дадлыг үнэлэх боломж олгодог.
Ангилал:
- Органик бус нойргүйдэл
- Нойр хэт хүрэх
- Унтах болон сэрүүн байх хэмнэл алдагдах
- Зүүдэн явалт
- Шөнийн айдас
- Хар дарж зүүдлэх
- Органик бус бусад нойрны эмгэгүүд
Эмнэлзүйн шинжүүд:
Нойргүйдэл гэдэг нь тухайн хүний нойрны чанар эсвэл хугацаа хангалтгүй байгаа тухай гомдоллохоор илэрнэ. Нойр өөрчлөгдөхөд хүргэх бодитой өвчин үгүй ч сэтгэл санааны тааламжгүй байдлын улмаас нойр хямрахыг органик бус нойрны эмгэг гэдэг.
Органик бус нойргүйдэл эмгэг-ийн үед:
- Нойр хулжина
- Өнгөц нойрсоно
- Шөнө олон дахин сэрнэ
- Унтсан боловч нойр ханаагүй мэдрэмж төрнө
- Өглөө эрт сэрнэ
Заримдаа өдрийн туршид ядарсан байдалтай байх ч нойрмоглодоггүй байна. Ядарснаасаа болж ажлын чадамж буурдаг.
Ялган оношлох эмгэгүүд:
Хүүхдэд тохиолдох нойргүйдэл
Орондоо шээх нь хүүхдэд хамгийн элбэг тохиолддог нойр сэргэх эмгэг юм. Хэрвээ үгүй бол, тухайн хүүхдийн зан үйлийн асуудлууд буюу харанхуйгаас айх, аюултай санагдах эсвэл хар дарж зүүдлэх байж болно. Хүүхдэд нойрны эм өгөх хэрэггүй ба эмчид илгээн нарийн шинжилгээ хийлгэх хэрэгтэй.
Эмийн шалтгаант нойргүйдэл
Эмийн хэрэглээтэй холбоотой 3 төрлийн нойргүйдэл аль аль нь үүсч болно.
|
Нойргүйдэлд хүргэж болох эмүүд |
|
|
Сэргээгчүүд |
Каффейн, теофиллин, симпатомиметик аминууд (ж: псевдоэфедрин), МАО-дарангуйлагчид, ялангуяа эмчилгээний эхэн үед |
|
Уналт таталтын эсрэг эмүүд |
Карбамазепин, фенитойн |
|
Алкохол |
Багаас дунд зэргийн хэмжээгээр нойр хүргэж болох ч хэтрүүлэн хэрэглэх эсвэл удаан хугацаагаар хэрэглэхэд нойрыг алдагдуулж болдог |
|
Бета-хориглогчууд |
Хар дарсан зүүд үүсгэж болдог, ялангуяа пропранолол. Цус-тархины хоригийг нэвтэрдэггүй бета-хориглогч эмийг сонгон хэрэглэх боломжтой. |
|
|
Ялангуяа флуоксетин |
|
Шээс хөөх эмүүд |
Өдрийн хагасаас хойш хэрэглэхгүй байх нь шөнө шээх хэрэгцээ гарахаас сэргийлдэг |
|
Грисеофулвин |
|
| Нойргүйдэлд хүргэж болох эмүүд | |
| Сэргээгчүүд |
Каффейн, теофиллин, симпатомиметик аминууд (ж: псевдоэфедрин), МАО-дарангуйлагчид, ялангуяа эмчилгээний эхэн үед |
| Уналт таталтын эсрэг эмүүд | Карбамазепин, фенитойн |
| Алкохол |
Багаас дунд зэргийн хэмжээгээр нойр хүргэж болох ч хэтрүүлэн хэрэглэх эсвэл удаан хугацаагаар хэрэглэхэд нойрыг алдагдуулж болдог |
| Бета-хориглогчууд |
Хар дарсан зүүд үүсгэж болдог, ялангуяа пропранолол. Цус-тархины хоригийг нэвтэрдэггүй бета-хориглогч эмийг сонгон хэрэглэх боломжтой. |
| Ялангуяа флуоксетин | |
| Шээс хөөх эмүүд | Өдрийн хагасаас хойш хэрэглэхгүй байх нь шөнө шээх хэрэгцээ гарахаас сэргийлдэг |
| Грисеофулвин |
Каффейны (шоколад, цай, кофе, кола) сэргээгч нөлөөг дутуу үнэлж болохгүй.
Эрүүл, насанд хүрсэн дундаж хүн хоногт дөрөв ба түүнээс дээш аяга кофе уух нь нойргүйдэлд хүргэж болно.
Тиймээс, унтахаас 6 цагийн өмнө каффейн агуулсан бүтээгдэхүүн хэрэглэхээс татгалзахыг зөвлөх хэрэгтэй.
Зарим эмүүдийг гэнэт хэрэглэхээ зогсоосноос нойргүйдэл үүсч болдог. Энэ нь ялангуяа тайвшруулах эм (бензодиазепинууд ба гурван цагаригт антидепрессант г.м) хэрэглэдэг хүмүүст ажиглагддаг.
Суурь эрүүл мэндийн байдал
Олон төрлийн шалтгаанаар нойргүйдэл үүсч болдог. Тиймээс тухайн хүнээс өвчний түүхийг сайн асуух хэрэгтэй байдаг. Эм зүйч нь энэ тохиолдолд суурь эмгэгийг зохистой эмчилж буй эсэх, мөн ямар эм хэрэглэдэг талаар мэдэх хэрэгтэй. Хэрвээ эмчээр жор бичүүлэх шаардлагатай болвол эм зүйчтэй холбогдон, солих боломжтой эмүүдийн талаар мэдээлэл авах боломжтой.
Сэтгэл гутрал
Архаг нойргүйдлээр шаналж буй хүмүүсийн 1/3 - 2/3 нь сэтгэцийн илэрхий эмгэгтэй болдог нь тогтоогдсон. Хамгийн элбэг тохиолддог нь сэтгэл гутрал. Ийм олон хүмүүс эмнэлгийн тусламж хүсдэггүй ба өөрөө өөртөө эмчилгээ хийдэг. Тухайн хүнд нойргүйдлийн зовууриудаас гадна, ядрах, сонирхол буурсан, хоолны дуршил буурсан, гэм буруу мэдрэх, өөрийгөө дутуу үнэлэх, анхаарал төвлөрөхөд бэрх, өтгөн хатах зэрэг шинжүүд илэрдэг. Энэ тохиолдолд сэтгэл гутралыг оношлох, хүндийн зэргийг тогтоох оношийн шалгуурыг ашиглахыг зөвлөдөг.
|
Эмчид илгээх тохиолдол: Нойргүйдэл |
|
Өвчтөн, түүний ар гэрийнхэнд өгөх мэдээлэл:
- Бухимдал болон биеийн өвчний үед нойрны өөрчлөлт элбэг тохиолдоно.
- Нойрны өөрчлөлт наснаас хамаарна
- Нойргүй байна гэж санаа зовох тусам нойр улам хулжина
- Архи болон бусад сэтгэцэд нөлөөлөх бодис хэтрүүлэн хэрэглэх нь нойргүйдэлд хүргэх шалтгаан болно
- Өтгөн цай, кофе тогтмол хэрэглэх нь нойргүйдэлд нөлөөлнө.
Жоргүй эмийн суурь нотолгоо:
Түр хугацааны болон богино хугацааны нойргүйдлийг эмийн бус аргаар эмчлэгддэг. Хэрвээ энэ нь үр дүнгүй бол богино хугацаанд тайвшруулах үйлчилгээтэй антигистаминуудийг хэрэглэж үзэж болно.
Нойрны эрүүл ахуй
Нойргүйдлийн онош тавигдсан ба суурь эмгэгүүдгүй, нойрны тухай буруу ойлголтуудыг арилгасны дараа нойронд нөлөөлдөг зан үйл болон практикийг засах хэрэгтэй
Өвчтөн, түүний гэр бүлд өгөх зөвлөгөө |
|
Эмүүд:
Хлорфенамин нойрсуулах нөлөө үүсгэдэг тул жоргүйгээр уг эмийг авах боломжтой.
Хавсарсан эмчилгээ:
Хүмүүс өөрөө хэрэглэж болох ургамлын гаралтай эмүүдээс судалгаа хийгдсэн нь Бамбай өвс байдаг. Урт хугацаанд (14-28 хоног) шөнө хэрэглэхэд үр дүнтэй нь харагдсан ба богино хугацааны (1-4 хоног) эмчилгээнд үр дүн гараагүй.
Мелатонин
Мелатонинийг бие махбодын хоногийн хэмнэл алдагдахтай холбоотой нойрны хямралд хэрэглэхийг зөвлөдөг. Хэрэглэх цагаа зөв тааруулах нь маш чухал байдаг. Аяллын эхний өдөр нар жаргасны дараа унтах цагтаа уух ба дараа дараагийн өдөр мөн адил ууна. Эцсийн зогсоолд хүрсний дараа дараагийн хэдэн өдөр ижил аргаар ууна.
Нойргүйдлийн эмчилгээ:
Анхан шатны тусламжинд:
- Юуны өмнө нойргүйдэлд хүргэж буй шалтгааныг тодорхойлох
- Нойргүйдэлд хүргэж буй сэтгэцийн ба биеийн эмгэгийг эмчлэх
- Амьсгалын тайвшруулах дасгал, тоо тоолох дасгал хийх
II шатлалын тусламжид
Дээрх аргууд үр дүнгүй үед бензодиазепиний бүлгийн эмүүдээс хэрэглэнэ. Нойрсуулах ямар ч эмийг хэрэглэсэн эмийн тунг аажмаар нэмэгдүүлж аажмаар тунг буулгах зарчмыг баримтална. Тухайлбал: диазепамыг 15-аас 30 мг тунгаар унтахаас өмнө ууж хэрэглэх ба 14 хоногоос дээш хугацаагаар хэрэглэхийг хориглоно.
III шатлалын тусламжид
- Нойр хэт их хүрэх эмгэгийн үед
- Нойрын олон өөрчлөлт хавсарсан үед
- Эмийн болон эмийн бус эмчилгээний аргууд хэрэглэсэн боловч үр дүнгүй байгаа үед
- Нойрсуулах эмийн нэг төрлийг нөгөөгөөр солих шаардлагатай үед нарийн мэргэжлийн эмчээс зөвлөгөө авна.
Эх сурвалж:
- Эрүүл мэндийн технологи- Нойрны эмгэгийн оношилго, эмчилгээ MNS 5934:2008
- Community pharmacy: symptoms, diagnosis and treatment, Paul Rutter, 3rd edittion
