Чонон хөрвөс нь арьс өргөгдөж, эсвэл сэлхэрч, маш их загатнах байдлаар илэрдэг. Чонон хөрвөс элбэг тохиолддог эмгэг юм.

 

Хүмүүсийн 20%-ийн амьдралын аль нэг үед чонон хөрвөс гарч байсан байдаг.   

Чонон хөрвөс нь арьсанд байдаг дархлааны эс болох шигүү мөхлөгт эсийг идэвхжүүлэх урвал явагдсанаас үүсдэг. Энэ эсүүд нь идэвхижвэл байгалийн химийн бодисуудыг ялгаруулдаг ба нэг чухал химийн бодис нь гистамин ба энэ нь загатнаа, улайлт, тухайн хэсэг дэхь арьсыг хавагнуулснаар чонон хөрвөсийн бэлцрүүт тууралт гардаг. Ихэнх тохиолдолд, чонон хөрвөс нь гэнэт гардаг ба хэдэн цагийн дотор арилдаг.

Чонон хөрвөс нь ихэнхдээ эмчилгээ сайн авдаг ба үүнд эмийн эмчилгээ болон чонон хөрвөсийг өдөөгч зүйлээс зайлсхийх хамаарна.   

Чонон хөрвөсийн зовууриуд

Арьсны илрэл — Чонон хөрвөсийн үед хэсэг газарт арьс өргөгдсөн, маш их загатнаатай байдаг (зураг 1). Чонон хөрвөс нь цайвар-өнгөтэй арьсан дээр улаавтар өнгөтэй харагдаж болдог. Бараан өнгийн арьстай хүнд өнгөний өөрчлөлтийг ялгахад бэрх байж болно (зураг 2). Зарим тохиолдолд, өргөгдсөн хэсэг томрон хоорондоо нийлж болдог. Загатнаа нь ихэнхдээ чонон хөрвөсийн хамгийн төвөгтэй зовуурь байдаг ба ажиллах, унтаж амрахад ч саад болох хүнд хэлбэрээр илэрч болдог.

Чонон хөрвөсийн үед арьс өргөгдсөн, маш их загатнаатай байдаг. Тэр нь хэдэн цагийн дотор гараад, арилж болдог, гэхдээ зарим хүмүүст дахин дахин гарч ирж, алга болж байдаг.  

Чонон хөрвөс нь хавагнасан мэт, арьсны өргөгдсөн хэсэг юм.

Энэ хүний нуруун дээр чонон хөрвөсийн олон тууралт гарсан байна.

Чонон хөрвөсийн үед хүчтэй өвдөх, цустай цэврүү-төст толбо, арьс хөхрөх зэрэг шинж илэрдэггүй. Чонон хөрвөсийн тууралттай хамт халуурах болон үеэр өвдөх зэрэг шинж мөн илэрдэггүй. Эдгээр зовууриуд нь чонон хөрвөсийн васкулит гэх мэт өөр эмгэгийг сануулдаг ба энэ тохиолдолд өөр эмчилгээ хийдэг.  

 

Квинкийн хаван (Ангиоэдема) — Чонон хөрвөстэй хүмүүсийн ½-т Квинкийн хаван буюу ангиоэдема үүсч болдог. Ангиоэдема нь чонон хөрвөстэй төстэй хэдий ч арьсны гүн давхаргад үүсдэг. Чонон хөрвөс ба ангиоэдема нь хамт тохиолдож болдог.

Ангиоэдемагийн зовууриудад:

• Нүүр, зовхи, чих, ам, гар, хөл болон бэлэг эрхтэн сэлхрэх
• Биеийн нэг талыг хамарсан эсвэл нэг талыг илүү хамарсан хаван
• Хавагнасан хэсэгт дүүрэн эсвэл эвгүй оргиж мэдрэгдэх
• Арьс бага зэрэг улайх, гэхдээ арьсны өнгийн хэвийн байж ч болно

 

Ангиоэдемагийн үед сэлхэрч, арьсны доорх эдийн хаван үүсдэг. Доорх зурагт уруулны ангиоэдема харагдаж байна.

Харшлын ноцтой урвалын хэсэг болж чонон хөрвөс гарах

Чонон хөрвөс нь мөн харшлын илүү ноцтой урвалын нэг хэсэг байдлаар  тохиолдож болно. Хэрвээ танд чонон хөрвөс эсвэл ангиоэдема болон бусад зовууриуд гэнэт үүсвэл эмч, сувилагчид хамаг хурдаараа үзүүлэх хэрэгтэй.  Бусад зовууриуд:

• Амьсгал хямрах
• Хоолой давчдах
• Дотор муухайрах эсвэл бөөлжих
• Хэвлийн агчих өвдөлт
• Ухаан алдах

Чонон хөрвөсийн төрлүүд

Чонон хөрвөс нь танд чонон хөрвөс хэр удаан үүсч байгаагаас хамаарч ангилагддаг. Чонон хөрвөс нь:

• Цочмог (товчхон)
• Архаг (удаан үргэлжилсэн)
• Өдөөгддөг (тодорхой физик сэдээгч, жишээ нь халуун, хүйтэн эсвэл нарын гэрэлд өдөөгддөг)

Чонон хөрвөс эхний удаа гарахад, хэдэн хоног байх нь тодорхойгүй байдаг тул цочмог эсвэл архаг явцтайг хэлэх боломжгүй байдаг.

Чонон хөрвөсийн тууралт нь ойролцоо харагддаг ч, өдөөгч нь ялгаатай байдаг. Юу чонон хөрвөсийг өдөж байгааг мэдэх нь түүнээс зайлсхийхэд туслах болно. 

Цочмог чонон хөрвөс

Чонон хөрвөсийн ихэнх тохиолдол нь цочмог явцтай буюу хэд хоногоос нэг эсвэл хоёр долоо хоног хүртэл үргэлжилдэг. Цочмог чонон хөрвөсийн өдөөгчид дараах орно:

• Халдварууд– InfectionsЗарим хүмүүст халдварууд чонон хөрвөсийг өдөөж болдог. Хүүхдэд илэрсэн чонон хөрвөсийн 80%-с илүү нь вирусийн халдвартай холбоотой байдаг. Олон төрлийн вирус чонон хөрвөс үүсгэж болдог (хамрын ханиадны вирус хүртэл). Дархлаа тогтолцоо халдварыг устгаж эхлэх үед чонон хөрвөсийн тууралт гарч ирж буй мэт байдаг ба,заримдаа халдвараас долоо хоног болон түүнээс хойш гардаг. Чонон хөрвөс ихэнхдээ нэгээс хоёр долоо хоног илрээд арилдаг.
• Эмнүүд– Олон төрлийн эм чонон хөрвөсийг өдөөж болно, антибиотикууд ба дааврын бус үрэвслийн эсрэг бэлдмэлүүд (ДБҮЭБ) буюу аспирин, ибупрофен эсвэл напроксен. Өвдөлт намдаагч эмүүд (ж: кодейн, морфин), мэдээгүйжүүлгэнд хэрэглэгддэг булчин суллагч эмүүд, дүрс оношилгоонд хэрэглэгддэг судсанд тарьдаг тодосгогч бодисууд мөн чонон хөрвөсийг өдөөж болно.
• Шавжинд хатгуулах– Тодорхой шавжнуудад хатгуулахад (зөгий, хэдгэнэ, улаан шоргоолж) хатгуулсан хэсгийг тойрон чонон хөрвөс гарч болдог.

Шавжинд хатгуулсны дараа таны бүтэн биеэр чонон хөрвөсийн тууралт гарвал, энэ нь илүү ноцтой урвал болох анафилаксийн шинж байж мэднэ. Анафилаксийг хамгийн хурднаараа эмчлэх ёстой байдаг.

• Хүнсний харшлууд– Хүнсний харшил нь зарим хүмүүст цочмог чонон хөрвөс үүсгэж болдог. Хүнсний шалтгаантай чонон хөрвөс нь тухайн хүнсийг хэрэглэсний дараах 30 минутын дотор илэрдэг. Хүүхдэд чонон хөрвөс үүсгэдэг хүнснүүдэд сүү, өндөг, газрын самар, бусад самрууд, шар буурцаг, ба бүхэл үр орно. Насанд хүрэгчдэд чонон хөрвөс үүсгэдэг хүнснүүдэд загас, хясаа загас, газрын самар ба бусад самрууд ордог.
• Хүрэлцэх– Хэрвээ та тодорхой бодисонд харшилдаг бол түүнд хүрсний дараа чонон хөрвөс гарч болно. Жишээ нь, нохойнд харшилтай хүүхэд нохойнд долоолгосны дараа чонон хөрвөс гарч болно. Чонон хөрвөс гаргаж болох бусад зүйлсэд (хэрвээ та харшилдаг бол) ургамлууд, түүхий жимс, ногоо ба латекс (үлээдэг бөмбөлөг, эмнэлгийн үзлэгийн бээлий, бэлгэвч болон бусад өргөн хэрэглээний зүйлсэд агуулагддаг) орно.

 

Архаг чонон хөрвөс

Архаг чонон хөрвөсийн үед зургаан долоо хоногоос удаан, заримдаа хэдэн жилийн  хугацаанд өдөр бүр эсвэл өдрийн хагаст чонон хөрвөс гардаг. Архаг чонон хөрвөс нь гараад арилдаг, нойр, ажил, эсвэл хичээл сургуульд саад болдог тул зовлонтой байдаг. Чонон хөрвөс нь таны харагдах байдалд нөлөөлдөг тул тантай ойр байгаа хүмүүс таныг халдварт өвчинтэй хэмээн эмээдэг.

Хэдий тийм ч гэсэн, дараах зүйлсийг санах нь чухал юм:

• Чонон хөрвөс халддаггүй
• Архаг чонон хөрвөс ховор тохиолдолд тогтмол үргэлжилдэг. Чонон хөрвөстэй хүмүүсийн 50% орчимд нь чонон хөрвөс гарахгүй нэг жил болж болдог.
• Архаг чонон хөрвөс нь харшлуудаас шалтгаалах нь ховор ба амь насанд аюул заналхийлдэггүй
• Архаг чонон хөрвөстэй ихэнх хүмүүсийн төвөгтэй зовууриуд эмчлэгддэг

Архаг чонон хөрвөсийн ихэнх тохиолдолд шалтгаан тодорхойгүй байдаг. Судлаачид дархлаа тогтолцооны асуудалтай холбоотой гэж сэжиглэдэг.

Чонон хөрвөс нь бусад өвчин, аутоиммун эмгэгийн үед буюу бамбай булчирхай эсвэл элэгний өвчнүүд, архаг халдварууд эсвэл системийн чонон яр өвчний шинж байж болно. Энэ эмгэгүүдтэй ихэнх хүмүүст чонон хөрвөсөөс гадна өөр зовууриуд илэрдэг.

 

Өдөөгддөг чонон хөрвөс

Чонон хөрвөс нь ялгаатай физик хүчин зүйлүүдээр сэдээгдэж болдог:

• Хүйтэнд гарах– Чонон хөрвөс нь арьс даараад дахин дулаацах үед олонтоо гардаг
• Биеийн температурийн өөрчлөлт эсвэл хөлрөлт– Энэ үед гарах чонон хөрвөс нь олонтоо жижигхэн ба олон тооны, тууралтын суурь хэсэг улайсан байдаг
• Чичиргээ– Машины жолоо барьсны дараа гарын алга улайж, хавдаж, загатнаж болдог.
• Даралт– Хүнд зүйл өргөх эсвэл хол зайд алхсаны дараа алга, уланд чонон хөрвөс гарч болдог. Алга, улны арьс зузаан учраас энэ хэсэгт чонон хөрвөсийн тууралт илэрхий харагдахгүй ч улайсан, хавдсан харагдаж болно.
• Дасгал хөдөлгөөн– Дасгал хөдөлгөөний үед чонон хөрвөс гарах нь аюултай эмгэг болох дасгалаар өдөөгдсөн анафилаксийн шинж байж болно.
• Нарны гэрэл эсвэл ус– Энэ нь ховор тохиолддог.

Чонон хөрвөс болон хавдалт үүсгэдэггүй ч тэднийг эмчлэхэд хүнд болгодог хүчин зүйлс байдаг. Эдгээрт жоргүй олгодог өвдөлт, халуун буулгах ДБҮЭБ-үүд (ибупрофен [Нурофен, Миг, Ибумон], напроксен [Налгезин], ба аспирин) ба аль ч төрлийн опиоид эмүүд орно. Ацетаминофен (Парацетамол, Панадол, Параденк) нь чонон хөрвөс болон хавдалтыг дордуулдаггүй учраас өвдөлт, халууралтыг бууруулахаар хэрэглэж болно. Бусад хүчин зүйлүүдэд, алкохол, стресс, нойрны хямрал, мөн зарим хүмүүст биений юм ирэх зэрэг нь нөлөөлдөг.

Эцэст нь, дермографизм (буюу арьсан дээр зурах) гэх шинж элбэг илэрдэг. Ийм эмгэгтэй хүмүүст хатуу зүйлээр зурах эсвэл маажихад арьсанд өргөгдсөн шугамууд үүсдэг.

Өдөөгддөг чонон хөрвөс нь удаан үргэлжилдэг ба архаг чонон хөрвөсийн нэг төрөл хэмээн тооцогддог.

 

Чонон хөрвөсийн сорил

Чонон хөрвөстэй олон хүмүүс ямар нэгэн тест хийлгэх хэрэггүй байдаг. Оношийг зовуурь болон бодит үзлэгт суурилан гаргадаг. Гэсэн хэдий ч, зуургаан долоо хоногийн дотор арилахгүй тохиолдолд тест хийлгэх хэрэгтэй.  

Тест — Харшлын шалтгаантай гэж үзвэл арьсны харшлын тестээр хүнс болон эмийн мэдрэгшлийг үзнэ. Үүнийг цочмог чонон хөрвөстэй хүмүүст ихэвчлэн хийдэг. Архаг чонон хөрвөс нь харшлын шалтгаантай байх нь ховор байдаг.

Чонон хөрвөс зургаан долоо хоног ба түүнээс удаан үргэлжилвэл заримдаа цусны шинжилгээ хийдэг. Цусны шинжилгээгээр суурь өвчин буюу бамбайн асуудал эсвэл аутоиммун өвчний шинж байгаа эсэхийг мэднэ.

Арьсны биопси — Арьсны биопсийг (арьснаас жижиг хэсгийг шинжилгээнд авна) чонон хөрвөс үүсгэдэг цөөн тохиолддог шалтгааныг тодорхойлоход ашиглаж болно. Арьсны биопсиг архаг чонон хөрвөстэй, өөр бусад зовууриуд буюу тогтмол илрэх халууралт, хөндүүртэй чонон хөрвөс, салангид олон чонон хөрвөс хэд хоног гарах эсвэл арьсны хөхрөлттэй хамт чонон хөрвөс гарах зэрэгт ашиглана. Арьсны биопсиг мөн цусны шинжилгээгээр хэвийн бус хариу гарсан хүмүүст зөвлөдөг.

Чонон хөрвөсийн эмчилгээЧонон хөрвөсийг үүсгэгч шалтгаан эсвэл дордуулагч зүйлсээс зайлсхийх болон эмчилгээний бэлдмэлтэй хавсран эмчилдэг.

Өдөөгчөөс зайлсхийх — Чонон хөрвөсийн эмчилгээний эхний арга бол чонон хөрвөсийг юу өдөөж байгааг мэдэх ба түүнээс зайлсхийх юм. Хэдий та өдөөгчийг олж чадахгүй байвч, чонон хөрвөс хэд хоногоос хэдэн долоо хоногийн дараа ихэнхдээ арилдаг.

Харшлын антигистамин эмүүд — Харшлын эмүүд нь загатнааг арилгахад тусалдаг. Чонон хөрвөстэй ихэнх хүмүүст харшлын эм үр дүн өгдөг. Зовуурийг арилгахын тулд харьцангуй өндөр тун хэрэгцээтэй болж болно.

 

Харшлын өөр өөр төрлийн эмүүд байдаг. Тэдгээр нь илрэх гаж нөлөө, үнэ, үйлчлэх хугацаа, эмчийн жор хэрэгтэй эсэхээр ялгаатай байдаг.

 

• Нойрсуулах нөлөөгүй харшлын эмүүд– Нойрсуулах нөлөөгүй харшлын эмүүдийг чонон хөрвөсийн эмчилгээнд илүүтэй зөвлөдөг. Учир нь илрэх гаж нөлөө бага, цөөн удаа буюу өдөрт нэг эсвэл хоёр удаа уудаг.
• Лоратадин(Лоратин, Кларотадин)
• Цетиризин(Ризин, Цетриноб, Новэкс цетризин)
• Фексофенадин(Фексофенадин ТОВА)
• Левоцетиризин(Алерин, Ценова-Л, Кетразин)
• Нойрсуулах нөлөөтэй харшлын эмүүд– Нойрсуулах нөлөөтэй харшлын эмүүд нь түргэн үйлчилдэг ба зовуурийг сайн намдаадаг. Зарим нь эмчийн жороор олгогддог бол зарим нь жоргүй олгогддог. Нойрсуулах нөлөөтэй харшлын эмүүдийг хэрэглэхэд гардаг асуудал нь өдөрт дөрвөөс зургаан удаа ууна, мөн төвөгтэй гаж нөлөө илэрч болдог. Нойрмоглох, ам хуурайших, юм хоёрлож харагдах эсвэл нүд бүрэлзэх, шээхэд бэрх болох гэх мэт гаж нөлөө илэрч болдог.

Эдгээр гаж нөлөө нь жолоо барих болон түргэн шийдвэр гаргахыг шаарддаг ажил хийхэд саад учруулдаг буюу алкохол хэрэглэхтэй төстэй нөлөө илэрдэг. Иймд, эдгээр эмүүдийг жолоо барих гэж буй, онгоцны нисгэгч эсвэл усан онгоцны ахмад, эсвэл хүнд магшин механизмтай ажилладаг хүмүүст эсвэл ажлын гүйцэтгэлд нь сөргөөр нөлөөлж болох хүмүүст зөвлөдөггүй. Эмийг бага тунгаар эхлэн, тунг аажим нэмэгдүүлэх нь илрэх гаж нөлөөг багасгахад тусалж болдог. Уг эмүүдийг хэд хоног эсвэл хэдэн долоо хоног хэрэглэхэд гаж нөлөө ихэнхдээ багасдаг.

Нойрсуулах нөлөөтэй харшлын эмүүдэд:

• Дифенгидрамин (Димедрол, Нойрос, Алебурон)
• Хлорфенирамин(Хлорфенамин)
• Клемастин(Тавегил)
• Харшлын бусад эмүүд– Цээж хорсолтыг эмчлэхэд хэрэглэгддэг гистамины эсрэг өөр төрлийн эмүүд байдаг. Таны эмч, сувилагч тань харшлын эсрэг эм дангаар үр дүн өгөхгүй бол эдгээр эмүүдтэй хавсарч хэрэглэж болдог.

Энэ төрлийн харшлын эмүүдэд:

• Фамотидин(Фамоцид 20)

Уух хэлбэрийн стеройд даавар — Бусад эмчилгээг хэрэглэж үзэхийн өмнө харшлын эмүүдийг өндөр тунгаар хэрэгэхийг зөвлөдөг. Гэсэн хэдий ч, уух хэлбэрийн стеройдыг (глюкокортикойд) буюу преднизолонийг харшлын эмэнд дээрддэггүй хүнд хэлбэрийн цочмог чонон хөрвөсийг намдаахаар хэрэглэж болдог. Чонон хөрвөс намдах үед стеройдын тунг аажим бууруулж, дараа нь зогсоодог.

Уух хэлбэрийн стеройдийг архаг чонон хөрвөсийг намдаахаар богино хугацаанд хэрэглэж болдог. Учир нь стеройдуудыг удаан хугацаанд хэрэглэхэд (хэдэн сар эсвэл жил) ноцтой гаж нөлөө илэрч болдог. Хэрвээ та чонон хөрвөсийг намдаахаар уух хэлбэрийн стеройдыг жилд нэг сараас удаан ууж байгаа бол мэргэжлийн эмчид үзүүлэх хэрэгтэй.

Бусад эмчилгээ — Хэрвээ чонон хөрвөс дээрх эмчилгээнүүдэд дээрдэхгүй бол өөр хэрэглэх эмчилгээ байдаг. Жишээ нь монтелукаст (Синглон, Денк эйр), эмийг загатнаа болон чонон хөрвөсийн үед харшлын эмүүдтэй хамт хэрэглэдэг. Эдгээр эмчилгээнд үр дүнгүй бол нарийн мэргэжлийн эмчид (харшлын эмч эсвэл арьсны эмч) хандах хэрэгтэй. Омализумаб нь эмчлэхэд маш хүнд чонон хөрвөсийн үед нарийн мэргэжлийн эмчийн заавраар хэрэглэдэг эмчилгээ юм. Үүнийг сард нэг удаа тарьдаг.

Жирэмсэн үед хэрэглэх аюулгүй эмчилгээ — Хэрвээ та жирэмсэн эсвэл жирэмслэхээр төлөвлөж байгаа бол эмчтэйгээ хэрэглэх эмийнхээ талаар ярилцаарай. Зарим эм нь жирэмсэн үед хэрэглэх үед аюулгүй байдаг бол заримыг нь хэрэглэж болдоггүй. Таны эмч таны чонон хөрвөсийг эмчлэх аюулгүй аргыг олохоор хамтарч ажиллах болно.